شهرهای مهم استان
شهر آشتيان
شرايط قومي :
اهالي آشتيام عموما" آريايي نژاد مي باشند ولي نفوذ اقوام ترك زبان نيز در اين ميان قابل مشاهده است.
شرايط زباني :
در شهر آشتيان و چند روستا به زبان فارسي با لهجه خاص منطقه آشتيان مابقي به زبان خلجي ( ترك قديم ) و تركي معمولي صحبت مي كنند.
شرايط مذهبي :
مردم شهرستان آشتيان بسيار مذهبي و اكثريت مطلق مسلمان شيعه مذهب هستند.
مردم نگاري :
نقاط مورد بررسي در مردم نگاري شهرستان آشتيان:
شهر آشتيان و روستاهاي گرگان، محسن آباد، فيض آباد، جعفرآباد، بهارستان و انانجود.
آغاز سخن از سفر آشتيان است وز دانش و علم و هنر و آشتيان است.
پيداست كه صدرجل نخبه و نامي برخاسته از بوم و بر آشتيان است.

گروههاي مذهبي :
بنابر آمار نامه سال 1375 حدود 99 در صد جمعيت شهرستان اشتيان رامسلمانان و شيعيان اثني عشري تشكيل داده و اقليتهاي منطقه را زرتشتيان 08/0 در صد كل شهرستان واقعيت مسيحيان نيز 01/ درصد اين شهرستان را تشكيل مي دهند.
جمعيت اجتماعي:
جمعيت شهر آشتيان در سال 1375 حدود 7500 نفر بوده و كرديجان و گرگان از نقاط پر جمعيت روستايي اين شهرستان مي باشند.
مهاجرتها:
روند مهاجرتها از روستاها و حتي شهر آشتيان به شهرهاي اراك، قم و تهران به جهت اشتغال روند چشمگيري داشته است وجود 61 روستاي خالي از سكنه و آباديهاي كم جمعيت خود گواه اين مدعاست
محله ها:
شهر اشتيان 13 محله شكل گرفته و رودخانه آهو به مشابه تقسيم كنند آنبه دوبخش غربي و شرقي مي باشد محلات شهر آشتيان عبارتند از : محلات گلش، سركمري، رومزار،مارزي، بازار، آقازيارت، سرور آباد ( محنت آباد) سرده ، باغچه هلاري، ميان دي ، چناري و صادق بك.
تاسيسات عمومي:
بجز دوره متوسط دبيرستان و درمانگاهو مراكز بهداشتي كه در مراكز ونقاط پر جمعيت شهري و رو ستايي مي باشد ساير نقاط روستايي داراي امكانات لازمه براي زندگي بود و جالب توجه است كه تمامي مراكز روستايي داراي مراكز مخابراتي مي باشند.

گروههاي قومي:
سه گروه قومي در منطقه ساكن مي باشند كه شامل اقوام فارس، خلج، ترك مي باشند اهالي شهر اشتيان به طور كلي فارس مي باشند/.

گروههاي شغلي
محور اصلي تامين نعاش مردم بر پايه كشاورزي بوده و در كنار آن دامپروري نيز رواج دارد.بخش صنعت بخش خدمات ارتباطات، خدمات مالي و تجاري ساير شيوه هاي معيشت منطقه مي باشند.

خويشاوندي :
افراد در منطقه آشتيان نسب از پدر مي برند. ازدواجها در اين منطقه سابقا" بيشتر نسبي ولي امروزه عمدتا" سبب و غير فاميلي است و هيچگونه اجبار يا ممنوعيت در ار ازدواج وجود ندارد طوايف و فاميلهاي مهم منطقه اشتيان مچي ها، چنگيزي ها، عظيمي، فروحي ها، دانش ها، قريب ها، قاسمي ها، مختاري ها ، قلي گل ها، فاطمي ها، فيض آبادي ها، قاسمي پورها ، ايزدي ها، جعفرآبادي ها، حسيني ها، نجاري ها، واحديان ها، قنبري ها، عرب گل ها، ملاني ها، جمشيدي ها، دلبري ها و بداغي از فاميلهاي مهم شهرستان آشتيان ميباشند.
تنها بافت جمعيتي فيض آباد از طوايف مختلف تشكيل شده و طوايف آن عبارتند از:
محمد بني گل، آلمان گل، حاج علي اكبر گل، محمد قاسم گل، كربلائي قاسم گل، مشهدي گل.

مراكز داد و ستد:
شهرهاي آشتيان ، اراك، فرميهن و قم عمده مراكز داد وستد، منطقه مي باشند.

صادارت :
محصولات زراعي و باغي گندم، جو، پياز، سيب زميني، نخود، عدس، هندوانه، چغندر، شلغم، انگور، بادام گردو و زرد آلو ، محصولات دامي ( دام زنده و لبنيات) و فرش ودستباف.

مراكز زيارتي:
مقبره فاطمه صغري در سياوشان، امامزاده احمد بن اسماعيل و امامزادگان حليمه خاتون و رقيه سلطان محسن آباد قدمگاه امام رضا در انانجود ، زيارتگاه مشهد زلفا اباد، فرمهين ، شاهزاده عبدا.. روستاي فوجود قم و شاهزاده محمد عابد مشهد ميقان.

خوراك:
غذاهاي محلي: ترخنه شير، آش قره قروت، آش غوره ، اوكاج، آش ترماش، گوره ماست، آب گرمه ، آش پتله7 كوفته و رشته پلو.
شيريني هاي محلي : فتير، نان چايي ، اگيردك، آب نبات قيچي و تر حلوا.
شربتهاي محلي: چكوس شربت شيره انگور و شربت آلبالو
ترش هاي محلي : ترشي خربزه ترشي هندوانه كال، ترشي شور، ترشي بادمجان ، سير ترشي، ترش انگور
مرباهاي محلي : مرباي سيب، مرباي به، مرباي هويج، مرباي قيسي، مرباي انگور، مرباي كدو مرباي انجير.
انواع نان محلي: نان پنجه كش و نان مادار.
غذاهاي ويژه مناسبتها: برنج وخورش قيمه ، برنج و خورشت سبزي.
روغن جوشك: در گرگان نوعي شيريني بنام روغن جوشك تهيه مي شود كه مواد اوليه آن همانند فتير است. ولي بجاي تنور در روغن سرخ مي كنند.
سمنو پزان: چند روز قبل از عيد در تمامي مناطق شهرستان آشتيان مراسمي به نام سمنو پزان، انجام شده و در آن سمنوي روز عيد پخته مي شود.
غذاي ويژه فصول: غذاي متداول تابستان آبگوشت بوده و در زمستان مصرف انواع آش متداول است.

پوشاك :

پوشاك محلي مردان:
سرپوشها: كلاه نمدي، كلاه نخي ،كلاه دوره دار ، كلاه پشمي،
تن پوشها: پيرهن، شلوار بندي، جلزقه ( جليقه)، آلخالق ( نوعي كت)، قبا ( بالاپوش مردانه).
پاپوشها:گيوه، ارسي، ( نوعي كفش چرمي)، گالش ( نوعي كفش لاستيكي).
پوشاك محلي زنان:
سرپوشها:
چارقد ( نوعي روسري)، عرقچين ( نوع كلاه)، پيشاني بند ( نوعي چارقد).
تن پوشها:
پيرهن، پاچين ( پيراهن بلند)، شلوار، شليته ( نوعي دامن كوتاه)، شلوار قري نوعي بلند دم گشاد، آلخالق ( نوعي كت)، جلزقه ( جليقه)،
پاپوشها:
نعلين (نوعي كفش چرمي) ، كفش ساغري ( نوعي پاپوش چرمي ، گيوه

بافت كلي نقاط جمعيتي منطقه:
بافت كلي اكثريت روستهاي منطقه بافت مجتمع توده اي است. بافت روستاهاي گرگان، جعفرآباد و بهارستان سابقا" مجتمع قلعه اي بوده است.
فضاهاي اصلي خانه اي سنتي منطقه اشتيان:
تالار اتاق مهمان، اتاق نشيمن، آشپزخانه، ايوان ( هال)، مهتابي( ايوان رو به بيرون خانه، بالكن)، بالاخانه، تندرستان ( محل پخت نان)، پستو ، حياط ( حصار )، كامبار ( انبار كاه)، سيزان ( محل نگهداري دام)، باربند( فضائي سرباز و محصور در حياط كه ويژه آغل تابستاني دام مي باشد، انباري ، حوضخانه در اين فضا حوضي جهت ذخيره آب مي باشد، دالان ورودي منازل ، كنار آب ( توالت).
تاپو:
در برخي مساكن سنتي فضائي مكعب شكل كه از گل ساخته شده وجود دارد كه كاربري آن جهت ذخيره علات بويژه گندم مي باشد.
ويژگي هاي معماري منازل سنتي شهر آشتيان :
معماري بافت سنتي شهر اشتيان اساسا" درون گرا و داراي حياط مركزي مي باشند/
مصالح به كار رفته در منازل سنتي :
خشت ، كاهگل، تخته، ني، چوبي ، گچ، پردو( شاخ و برگ درختان ) و سنگ .
تهويه هوا:
در سقف مساكن بافت سنتي در يچه اي به نام « باجه » عمل تهويه هوا را انجام مي دهد.
نورگيري منازل:
نورگيري فضاي داخلي خانه ها نيز از طريق پنجره هاي چوبي كوچك ميسر مي شود.
زير طاقي:
زير طاقي يا دالان ساباط درمعماري ويژگي است كه درمعماري و ساخت بافت قديم شهر آشتيان به كار رفته است.
گنجه:
فضايي كمدي شكل در ديوار اتاقهاي منازل كه جهت نگهداري وسايل مختلف كاربري داشته و داراي دو درب چوبي دو لنگه مي باشد
كشاورزي :

محصولات سنتي زراعي منطقه آشتيان
گندم ، جو، پياز، سيب زميني، نخود، عدس، هندوانه ، چغندر، شاه دانه، شلغم، و يونجه،
محصولات باغي مهم منطقه:
انگور ، بادام ، گردو و زرد آلو.
مالكيت زمين زراعي
مالكيت زمين در منطقه خرده مالكي است.
ابزار و وسائل سنتي زراعت شهرستان آشتيان :
انواع بيل ( بيل اسپاره، بيل دولتي، مرزكش ( ابزار مرزبندي، اوجار( ابزار شخم زني زمين زمين زراعي)،ماله وماله پشتي ( ابزار تسطيح ) ، دسقاله ( ابزار دروي غلات)، چان ( خرمنوكب سنتي)، يواشين ( ابزار باد دادن خرمن)، كم و عزيبل ( ابزار بوجاري).
نوع كشت:
در منطقه آشتيان كشت آبي و پائيزه، كشت غالب منطقه بوده و كشت بهار صرفا" براي كاشت صيفي جات و حبوبات صورت مي گيرد.
انواع انگور شهرستان آشتيان:
انگور اصلي ترين ميوه و محصول باغي منطقه بوده و انواع آن درمحل عبارتند از : ماولان، سياه، عسگري، خليلي، ياقوتي، كالكي، كرك، دل خروسي، كشمشي، پر كش، لعل، دريچه، فرخي، صاحبي و ريش بابا.
هوس و آبياري درخت مو:
زدن شاخه هاي اضافي درخت انگور درد و موعد انجام شده و اصطلاحا" به «گرمه برو» « سرده » ببر معروف مي باشد. آبياري انگور درمنطقه هر 24 روز يكبار صورت مي گيرند.
آبياري :
حق آب هر زمين زراعي در منطقه موسوم به « حقاب » بوده و تقسيمبندي آن در شهر آشتيان به شرح ذيل مي باشد. يك دانگ زمين = 24 ساعت از هر گردش ، نيم دانگ = 12 ساعت از هر گردش، زيوار= 6 ساعت از هر گردش، شعير= 3 ساعت از هر گردش ، حبه = 5/1 ساعت از هر گردش.
تناوب آيش و كشت:
تناوب آيش و كشت به صورت ذيل مي باشد.
يك قسمت براي كشت بهار يك قسمت براي كشت پائيزه و سومين قسمت جهت كشت سال آينده كاشته نشده و رها مي گردد.
آسياب :
سابقا" در منطقه آسيابهاي فراواني وجود داشته كه از انواع آسيابهاي آبي تنوره اي بوده اند.
كوكول:
به دسته گندمهاي پيچيده به هم در محل « كوكول» گفته و اهالي معتقدند ماري زير كوكول پهنان است براي رفع آن قرباني اي صورت مي گيرد.
دامداري :

انواع دام شهرستان آشتيان :
گوسفند ، بز، گاو، طيور و زنبور
محصولات دامي مهم منطقه:
شير، سرشير، پنير، ماست، دوغ، كشك، قاراقروت، كره، روغن، پشم، پوست و روده.
شيردوشي:
شيردوشي در شهرستان آشتيان از فروردين تا مرداد ماه صورت مي گيرد.
واره :
واره نوعي تعاوني سنتي بين بانوان است كه جهت تهيه زنجيره لبنيات در فصل كاهش شير دام صورت مي گيرد.
شيوه هاي سنتي نگهداري دام:
نوبتي : به چرا بردن دام روستا توسط صاحبان دام
چوپان: استخدام شخصي جهت چراي دام، چوپان براي مدت هشت ماه از ابتداي فصل بهار تا اوايل زمستان در استخدام اهالي است.
شكار :

شكار در منطقه به صورت تفنني صورت مي پذيرد با اين حال منطقه داراي تنوع شكار قابل ملاحظه ايست.
انواع شكار منطقه:
كبك، باقرقره، كبوتر، سار، قرقي، مرغابي، و درنا و نسل آهو، بز كوهي ، ميش كوهي و قرقاول درمنطقه منقرض شده است.
حيوانات مضر منطقه:
گرگ، كفتار، شغال، و روباه
ابزار و وسائل سنتي شكار:
انواع تفنگ( تك لول، دو لول و ساچمه اي ) ، تله آهني و توردستي،
فنون و صنايع دستي :

مشاغل سنتي و دستي
مشاغل سنتي و دستي باقيمانده در محل شامل مشاغل آهنگري، نجاري، صابون پزي، و مسگري، بوده و سابقا" در محل سفالگري، آجرپزي و آهك پزي نيز وجود داشته است
صابون آشتيان
سوغات آشتيانكه دراستان مركزي و حتي استانها همجوار معروفيت فراواني دارد، صابون آشتيان مي باشد .
مواد لازم براي تهيه صابون آشتيان
پي( چربي حيواني)، سود سوز آور، نمك و آب سابقا" بجاي سودسوز آور از گياهي به نام قلياب ( خاكستر آن اسيدي است) استفاده مي شده است.
مسگري:
تنها يك فرد درشهر آشتيان به اين حرفه مشغول مي باشد.
ابزار ويژه مسگري:
مس براي درست كردن وسائل، انبر ( براي گرفتن وسائل در هنگام مسگري)، كوره ( براي سرخ كردن مس)، دم ( براي باد زدن كوره)، پك( چكش ويژه كوبيدن مس) سندان ( تكيه گاه مس در هنگام كوبيدن)، چكش ( وسيله كوبيدن مس).
صنايع سنتي ودستي محل:
قالي بافي، جاجيم بافي، نمد مالي و پالان دوزي سابقا" پارچه بافي و گليم بافي نيز در منطقه رواج داشته است.
قالي بافي:
نقشهاي قالي شهرستان آشتيان
گل ماهي، چهار ماهي، ترنج، شاخ بزي، خشتي، شكار گاهي و بوته .
خرسك
سابقا" بافت نوعي قالي به نام خرسك در شهرستان در آشتيان رونق داشته است در روستاي محسن آباد
جاجيم بافي
تنها در روستاي گرگان و آنهم به ندرت انجام مي گيرد.
نمد مالي
تنها نمد مال منطقه ساكن روستاي انانجرد بوده و توليدات آن عبارتند از:
نمد زيرانداز، كپنك و كلوچه ( نوعي پوشاك چوپانان) و كلاه نمدي
گليم بافي
امروزه در محل براي بافت گليم از كهنه پارچه هاي رنگي بهعنوان پود گليم استفاده مي شود.
پشم ريسي:
پشم ريسي از مشغله هاي روزانه زنان محل است. چله يا جلك ( نوعي ابزار چهار پرده) و چرخ پشم ريسي ، عمده ابزار سنتي پشم ريسي منطقه مي باشد.
چرخچه يا چرخك
از اين وسيله در منطقه براي جدا كردن تخم پنبه از پنبه استفاده مي كردند.
هرزه گرد
هرزه گرد ابزار باز كردن كلاف خامه و نخهاي قالي است.
مشاغل :

نمودار مشاغل شهر دليجان نشان دهنده رشد چشمگير بخش خدماتي ومشاغل نوين منطقه مي باشند.در نقاط روستايي نيز اولويت بامشاغل توليدي كشاورزي و دامداري بوده بعد از آن قالي بافي و درجايگاه آخر مشاغل خدماتي آنهم در حد نياز اهالي روستا قرار دارند.
شيوه هاي عرضه و توزيع توليدات:
واسطه ها:
واسطه ها يا دلالان براي خريد محصولات زراعي و دامي و فرش به كليه نقاط مورد بررسي به غير از بهارستان ، كرديجان و محسن آباد مراجعه مي كنند.
پيله وران
در سطح شهرستانآشتيان پيله وران بوسيله انواع خودرو پايده و يا با چهارپابه فروش اقلامي چون ارزاق خوراكي، لوازم خانگي پوشاك و ميوه وتره بار مبادرت مي ورزند.مبادلات ايشان هم به صورت نقدي و هم به صورت پاياياي جنس به جسن صورت مي گيرد.

حمل و نقل سنتي :

وساط نقليه
تنها وسيطه نقليه بازمانده در محل الاغ مي باشد. با اينحال ديگر وسايط نقليه در محل جايگاه آنچاني اي نداشته و بيشتر نقاط محل داراي وسائل نقليه مناسبي مي باشند.
ايستگاه محلي انانجرد:
نكته قابل ذكر در مورد حمل و نقل منطقه آشتيان استقرار يكي از ايستگاههاي محلي خط آهن سراسري تهران- جنوب مي باشد كه در دو كيلومتري روستاي انانجرد واقع شده است
مشاغل سنتي حمل و نقل
بجز دو نعلبندان فعال در شهر آشتيان و پالان دوزان از مشاغل سنتي ديگر حمل و نقل در منطقه خبري نيست.
فنون مسيريابي سنتي:
در مسير يابي ستارگان و صورفلكي جايگاه ويژه اي دارند ستارگاني چون سهيل ناهيد وصورفلكي اي چون خوشه پروين، شاهين ، هفت برادران و همچنين مسير فلكي راه شيري از نشانه هاي مورد استفاده محل در مسير يابي شبانه محل مي باشند.
ابزار و وسائل سنتي باربندي در شهرستان آشتيان :
شاره، تور، شاه تور، ابا، كودكش، هور، تاچه، خورجين، چوبس، طناب، گوني، پشكه .
واحد هاي سنجش واندازه گيري :

واحدهاي زمان
طلوع و غروب آفتاب، سايه ( پي كردن سايه )، ستارگان، بانگ خروس و شاخص ( سايه شيئي ثابت مانند كوه يا درخت)
مبناي گردش سال
مبناي گردش سال وتحويل سال در آشتيان سال هجري شمسي بوده و سال با نوروز آغاز مي گردد.با اين حال به سبب اعتقادات مذهبي تقويم هجري قمري در محل جايگاه خاصي دارد.ماه انگور:
در نقاطي از منطقه به مرداد ماه نگور مي گويند.
قنش
قنش عبارتست از هر گونه دگرگوني هوا، ناشي از باد، باران، تگرگ برف و غيره مي باشد. اهالي آشتيان هر 18 روز يكبار انتظار قنشي را دارند. قنشهاي بهاري كه مناسبترين موقع ريزش باران مي باشد. 18 ، 36، 45 و 60 بهار مي باشند. شصته باران يا بخته باران در حقيقت آخرين بارش فصل بهار تلقي مي گردد.چهل و پنج تابستان قنش گرما و 45 پاييز قنش سرما ناميده مي شوند.
تقسيمات زمستان در گاهنامه محلي آشتيان
چله بزرگ + چله كوچ+ اهمن + بهمن+ پيرزن = كل فصل زمستان 40 روز + 20 روز + 10 روز + 10 روز + 10 روز = 90 روز در روستاي گرگان اهالي تا گذشت قنش 36 بهار به كشت بهار نمي پردازند.
پيش بيني فصول
اهالي منطقه از 45 هر فصل به بعد را به فصل بعدي نسبت داده و بر اين باورند كه از نيمه هر فصل هوا تغيير مي كند.

طب سنتي :

طبيعت بدن
در طب سنتي منطقه آشتيان افراد از لحاظ طبيعت بدن به دو دسته طبع گرم و طبع سرد تقسيم بندي مي شوند. كساني كه طبعشان گرم است نبايد غذاهايي با طبع گرم بخورند و كساني كه طبعشان سرد است نبارد خوراكي با طبيعت سرد بخورند.
فرد نظر خورده
براي درمان فرد نظر خورده در محل مهره هاي كبود و سفيد ( كوچك ) را با شيره گياه سنگ به سر فرد بيمار مي چسبانند.
بازيها :

بازيهاي ويژه شهرستان آشتيان:
آلان، كلاورداري، خرپشتك ، اوچ تاش، يارنالاق، كلاپرك، درنه بازي، توپ چرخي ، كپه، قاب بازي، كمربندي بازي، دوزبازي، اوچ تاش، دوزبازي، ويارمالاق بازيهاي مشترك بين دو گروه جنسي بوده و ساير بازيها ويژه جنس مذكرند.بيشتر بازيهاي محلي شهرستان آشتيان بر مبناي گروهي بازي شده و خصوصيتي رزمي دارند.
بازيهاي ويژه مراسم و مناسبتها در آشتيان
چوب بازي، چوب بازي شاهسوني، اول اولينه، ييريك.
كشتي
كشتي تنها ورزش سنتي محل مي باشد كه هنوز در منطقه به حياط خود ادامه مي دهد .
ادبيات شفاهي :

قصه ها، افسانه ها:
قصه ها و افسانه ها جايگاه ويژهاي در ادبيات شفاهي محل دارند داستان سليم جواهري ،افسانه كوراوقلي و داستان دروغ بي حد اط قصه ها وافسانه هاي معروف شهرستان آشتيان مي باشند.
ترانه هاي محلي :
از ترانه هاي معمول شهرستان آشتيان ترانه هاي مشك زني مي باشد كه نمونه اي از آن در ذيل مي آيد.
خيكم خيكم صناريبنده خيكم مرواري
مشكك مشكك زودي باش گله او مدتوي تاچ ( طويله تابستاني)
قزقان (ديگ بزرگ مسي )بيار بد و شيم كرش ( كره اش) كنيم بفروشيم.
اطلس كنيم بپوشيم مخمل كنيم بپوشيم.
ضرب المثلها:
دو نمونه از ضرب المثلهاي محلي شهرستان آشتيان:
صد تا نجار به داغ يك نمد مال مرد. به معني وابستگي شديد به چيري يا كسي) .
هنرها :

موسيقي محلي:
موسيقي در محل بويژه در ين اقوام خلج منطقه جايگاه ويژه اي دارد سه مقام محلي كه در روستاهاي خلج نشين عبارتند از : كوراوقلي،لري ، پاپتي.در بين اقوام فارس زبان منطقه مقامهاي چوبي، يلدي و دستمال بازي رايج مي باشند كه مختص رقص و جشنها مي باشند.
سازهاي محلي :
ساز و دهل
رقصهاي محلي :
انواع رقص محلي شهرستان آشتيان:
رقص چوبي نوعي رقص جمعي با حركات موزون ، رقص كردي ( نوعي رقص جمعي با حركات موزون پا، چوب بازي در اصل نوعي و رقص نمادين رزمي است ، دستمال بازي رقص زنان محل.
مراسم و آئين هاي سنتي :

تولد تا بلوغ :
معمولا" در شهر آشتيان چند ماه قبل از تولد نوه دختري ، خانواده مادر بچه مقداري لباس، گهواره و بيشتر لوازم مورد نياز نوزاد را تهيه مي كنند كه به آن لباس چلگي مي گويند.براي جلوگيري از سقط نوارد ( دعايي موسوم به قلف نوشته به گردن يا بازوي زائو مي بندند كه امروزه بندرت متداول است. در نقاطي از شهرستان آشتيان مرسوم است كه دو نام براي كودك انتخاب كرده و لاي قرآن را باز مي كنند. اگر دربالاي صفحه كلمه خوب نوشته بود اسم اول و اگر كلمه بد آمد نام دوم را بر او بر مي گزينند.پسر بچه ها در سنين 4 يا 5 سالگي در منطقه ختنه مي كنند.سابقا" در محل هنگاميكه زايمان زائو سخت مي شد اذان بي موقع مي گفتند و گندم وري سر زائو الك مي كردند.
ازداوج :
از شيوه هاي رايج همسر گزيني ازدواج دو مرد با خواهران يكديگر بودكه به آن خربه خوك يا گو به گو مي گفتند. ازدواج دختر عمو و پسر عمو كماكان بيشترين آمار ازدواج محل را تشكيل مي دهد
مراحل ازدواج:
تحقيق ( توسط ماد پسر) اجازه گرفتن ( توسط يكي از ريش سفيدان فاميل پسر)، خواستگاري، تعيين مهريه و شير بها، تهيه جهزيه عروس ،نامزدي ،عقد، نامردي حنابندان وعروسي. براي خواستگاري مرسوم است هدايايي چون پارچه، لباس، انگشتري، شيريني ، روغن بومي، عسل حنا، صابون دو كله قند و از اين قبيل از طرف خانواده داماد به خانواده عروس پيشكش مي شود. به شيربها در نقاط خلج نشين با شلق مي گويند. خرج مطبخي پولي است كه خانواده عروس براي تهيه سورو سات جشن عروسي از خانواده داماد مي گيرند كه در روستاهاي خلج نشين آن كدر مي گويند. در هنگام بردن عروسي، در جلوي خانه، عروس از جاي خود حر كت نمي كند تا وعده پوب يا گوسفندي از پدر داماد بگيرد به اين رسم تو كفشي مي گويند.
مرگ :
موقع كفن كردن مرده دو تكه چوب سبز در كفن او كي گذارند كه اصطللحا" عصا نام داشته و بر اين باورند كه تا هنگامي چوبها باقي بماند مرده از سوال و جواب در امان است. بجن شهر آشتيان، در تمامي نقاط روستايي اين شهرستان اتاقكي فلزي موسوم به دخمه ( حافظ ) را به مدت سه روز بر روي قبر مرده مي گذارند و قاريان در تمامي مدت اين سه شبانه روز بر روي قبر مرده در داخل دخمه قرآن تلاوت مي كنند. پيش جنازه گوسفندي است كه به عنوان خيرات صاحبان عزا در هنگان تشييع جنازه به طرف تشييع كنندگان رها مي كنند و معمولا" فقيرترين ايشان آن را تصاحب مي كنند.
مراسم سنتي در طول سال شمسي :
چهارشنبه سوري
در منطقه مرسوم است كه كوزه اي خالي را از بالاي بام در شب چهارشنبه سوري به پائين مي اندازند به اين نيت كه قضا و بلاي خانه و اهل آن با شكستن كوزه از خانه بيرون برود. هنوز هم در گوشه و كنار منطقه آشتيان رسم قاشق زني معمول مي باشد در اين رسم عمدتا" دختران چادري به سر كرده و بر در خانه اهالي رفته و با قاشق به كاسه مي كوبند صاحباخانه ها كه مقصود آنان را مي دانند به آنها آجيل و شيريني مي دهند.فالگوش ايستادن بوسيله دختران دم بخت نيز در غروب چهارشنبه سوري مرسوم است.
روز علفه:
در روستاي نجف آباد دو روز را به عنوان روز علفه ( عرفه) مي شناسند عرفه راستگو كه يك روز قبلاز عيد است و عرفه دروغگو دو روز مانده به عيد مي باشد روز عرفه را روز زيارت اهل قبور مي دانند.
تحويل سال :
در آشتيان اهالي عقيده دارند كه به هنگام تحويل سال پير زن يا همان ننه سرما، انگشتي در ظرف سمنو مي زند و اثر انگشتش نمايان مي ماند.
آب پاشانك :
آب پاشانك رسم ويژه روز تابستان بعضي از نقاط محل است. در اين رسم مردم براي تفرج به كنار چشمه سارهاي منطقه رفته و بروي همديگر آب مي پاشند اين كار تا آنجا ادامه مي يابد كه كسي آن روز لباسش خشك نماند. در اين روز تمامي دامهاي محل نيز در آب چشمه سارها شسته مي شوند. اهالي گرگان رسم آب پاشانك را در كنار مرقد امامزاده مشهد زلف آباد انجام مي دهند.
كوسه گردي و كوسه گلين:
رسم فوق در 40 روز از زمستان رفته انجام مي گيرد. بدين شكل كه فردي لباس نمدي چوپانان و پوشاكي مضحك بر تن كرده وكوسه خوانده مي شود. سپس مردي ديگر پوشاكي زنانه پوشيده وزن كوسه محسوب مي گردد. فردي ديگر نيز تو بره اي بر پشت انداخته و تو بره كش ناميده مي شود. ايشان با خواندن اشعاري به در خانه اهالي رفته و در خانه ها را مي كوبند . اهالي نيز به ايشان مقداري گندم، جو و يا مواد خوراكي مي دهند
مراسم سنتي در طول سال قمري:
محرم :
دسته گرداني درنقاط مورد بررسي از پنجم ماه محرم به بعد با تشكيل دسته جان سينه زني و زنجير زني شكل مي گيرد.

علائم و نشانه هاي سوگواري ماه محرم:
علم: تير چوبي سه متري كه بالاي آن علامت پنجه آهني بوده و با پارچه هاي رنگارنگ تزئين مي شود.
علامت:
نشانه اي است با صفحه هاي فلزي طويل و شبيه به برگهاي درخت سرو.نخل: اتاقك چوبي هلائي شكلي است كه سنتي ترين نشانه سوگواري ماه محرم درمنطقه محوسب مي شود.شش گوشه :اتاقكي شش ضلعي كه نماد قبر شش گوشه امام حسين ( ع ) است .
عمادي : اتاقكي شبيه به شش گوشه با اين تفاوت كه گلدسته ندارد و به شكل خيمه مي باشد/
شبيه خواني سنتي تزين آئين نمايشي محل مي باشد كه در ايام سوگواري ائمه اطهار در محل مرسوم است. در نقاطي از محل در شام غربيان كودكان عزادار فانوس يا شمعي به دست گرفته و به ياد تنهايي اسراي شام در كوچه هاي روستا مي چرخند.
ماه رمضان:
در روز شهادت حضرت علي ( ع) اهالي شهر آشتيان هنگام ظهر به خانه مجتهد شهر رفته او را به مسجد جامع شهر آورده و پس از خواندن نماز جماعت به سخراني او گوش داده و سوگواي مي كنند.در 27 رمضان كه شب كشته شدن ابن ملجم مرادي قاتل حضرت علي ( ع) است زنان محل به دست خود حنا مي گيرند و بر ابن ملجم لعنت مي فرستند.